श्री नचिकेतसाहेब,

आपले म्हणणे अगदी खरे आहे. मुळात तंत्र नसेल तर ते काव्य गझल होणारच नाही.

एक द्विपदी दुसर्‍या द्विपदीवर आशयासाठी विसंबून नसणे हे गझलेच्या प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्यांपैकी एक आहे. जे गझलेला कवितेपासून वेगळे करण्यात एक महत्वाचा वाटा उचलते.

गझलमंत्र - ही गोष्ट अभ्यास करण्याची खरे तर नाहीच असे माझे तरी मत आहे. तसे असते तर बरेच कवी तंत्र व मंत्र शिकून गझलकार होऊ शकले असते. ( थोडा मीही तसाच आहे. हा हा.) गझलेच्या शेराचा आशय मनात निर्माण होणे ही एक नैसर्गीक प्रक्रिया आहे.
उदाहरण - निसर्गरम्य द्रुश्य पाहून एखाद्याला त्या निसर्गाच्या वर्णनाचीच कविता करावीशी वाटू शकेल. पण एखाद्या गझलकाराला ती रम्यता क्षणिक आहे असे वाटणे / प्रेयसी भेटल्यावर होणार्‍या मनस्थितीसारखी आहे असे वाटणे / जगाच्या फसव्या प्रव्रुत्तीसारखी आहे असे वाटणे / ती रम्यता निर्माण होण्याआधी निसर्गात काय काय घडले होते याची जाण येणे ( काय त्याग केल्यावर काय लाभते वगैरे ) / जुना जमाना कसा होता याची आठवण येणे यातील काहीतरी होईल. भटसाहेबांचा एक शेर 'गझल' व 'कविता' यांच्यातील निर्मीतीमागची प्रक्रिया कशी भिन्न असते हे दाखवण्यासाठी उत्तम आहे:

यौवनात पदार्पण करणार्‍या प्रेयसीला पाहून कवी देहभान विसरला व जगात काय चालले आहे त्याबाबतीत पूर्णपणे अजाण राहिला.

फुलायला लागलीस तेव्हा मला कुठे देहभान होते
वसंत आला निघून गेला मला कुठे वर्तमान होते

आता हा शेर गझलेचा का म्हणायचा? -

1. तो रचनेतील इतर द्विपदींवर आशयासाठी अवलंबून नाही.
2. तो गझलेचे तंत्र पाळतो. ( खरे तर हा मुद्दा क्रमांक एक पाहिजे. )
3. ते प्रेयसीच्या यौवनात पदार्पण करण्याचे सवंग वर्णन नाही. म्हणजे दुसर्‍या एखाद्या कवीने ती यौवनात येताना कशी फुलायला लागली याचे इथ्यंभूत वर्णन केले असते. पण या शेरात तिच्या त्या बदलांमुळे कवीवर काय परिणाम झाला याचे वर्णन आहे. म्हणजेच ही एक अनुभुती झाली. यात एका अनुभवाचे, एका घटनेचे वर्णन आहे. गझलेमधे अनुभुती व अनुभुतीचा सच्चेपणा ( किंवा परकायाप्रवेश ) अत्यंत महत्वाचा आहे. निसर्ग छान दिसत होता, ती फार सुंदर दिसते, राजकारणी नालायक आहेत वगैरे बातम्या आहेत. त्यातून कवीच्या मनस्थितीवर होणारा परिणाम कवीने मांडणे हा गझलेतील व कवितेतील अनेक फरकांमधील एक फरक आहे.
4. व्यथा - गझलेमधे व्यथेच्या उपस्थितीला बरेच महत्व असावे असे अनेक गझला वाचल्यावर जाणवावे. वरील शेरात कुठे व्यथा आहे असा प्रश्न कदाचित पडेलही! पण आहे! मी तुझ्यावर प्रेम करण्यात सारा वेळ घालवला, पण मला त्याचा काय फायदा झाला? उलट माझ्या बाबतीत किंवा नशिबात आलेले चांगले क्षण सुद्धा मी तुझ्यामुळे दुर्लक्षित ठेवले. अशी ती व्यथा!
5. एक ओळ दुसर्‍या ओळीच्या तुलनेत - गझलेमधील व कवितेतील आणखीन एक फरक असा म्हणायला हरकत नाही की गझलेमधील एका ओळीचा दुसर्‍या ओळीशी संबंध तर असतोच पण बहुतेकवेळा दुसर्‍या ओळीत पहिल्या ओळीला 'कलाटणी मिळणे', 'अचाट रीतीने अंत होणे' ,'तीव्रता अती वाढणे' यातील काहीही किंवा काहीतरी अधिक होते. कवितेमधे असे होतही असेल, पण व्हायलाच पाहिजे असे कवितेकडून अपेक्षित करता येत नाही. गझलेकडून मात्र काहीतरी जबरदस्त अपेक्षा ठेवली जाते. ( याबाबतीत मात्र सदर शेर कसा आहे हे मला ठरवता येत नाही. ) पण अर्थातच ही फक्त एक अपेक्षा आहे. ती एकच अपेक्षा नाहीये जी पूर्ण व्हायलाच पाहिजे.

आपल्या प्रतिसादाचा अभिलाषी!