गझल शिकण्याआधी व्रुत्त, त्यांचे प्रकार, मात्रा आदिंबद्द्ल महिती मिळेल का?

suchi's picture
नचिकेत's picture

ह्या विषयी माहीती....

... http://www.sureshbhat.in/node/480 इथे मिळू शकेल.

- नचिकेत आठवले

suchi's picture

धन्यवाद

सुरुचि नाईक्

धन्यवाद नचिकेत.....
नचिकेत, माहिती वाचली...तरीही गझल संबधी..विशेषत: अलामत रदीफ व काफीया हे consepts आणि लघू गुरू हे consepts समजण्यापेक्षा ते वापरावे कसे..किंवा त्यांचा योग्य वापर केला गेला आहे का हे पडताळावे कसे हे कळत नाही...अर्थात हे क्षेत्र माझ्यासाठी फारच नवीन आहे...तरी "मित्रत्व" हा एक प्रयत्न् केलेला आहे...त्यातील शेर घेऊन वरील consepts समजवता आले तर चुका लवकर समजतील असे वाटते...तुमच्या उत्तराची वाट पाहत आहे

Dhananjay Borde's picture

जोडण्या

जोडण्या उंचावले मी निशस्त्र हात माझे
छाटून टाकले ते समजून घात माझे

जोपासिले इथे मी सारे जुने उसासे
फुलल्या ताटव्यात भरले आकांत माझे

मुकाट झेलले मी सारेच वार त्यांचे
धुवून काढले मी व्रणही निवांत माझे

Making an attempt to explain a few things.

माझे - This Radif is maitained throughout the Ghazal correctly.
हात and घात - Kafiya in both the lines is ok. The unchaging group of characters in Kafiya contains only one letter in this case viz.त.

The Alamat here is आ. The same needs to be maitained in the following two shers. The Alamat used in the following sher is different. निवात and आकात have the required Alamat (but the words are meaningless). Again, ideally each Radif should be two letter word as used in the Matla like वात and कात. But, this condition may be relaxed exceptionally(it is subjective and opinions differ).

बहर- i.e. meter - The first line initially appears to be following गा ल गा गा. However, the same is not maitained later.

Never mind. All the best for your jouney on the path of Ghazal.

Dhananjay

बेफिकीर's picture

छान

श्री धनंजय साहेबांनी चांगले लिहिले आहे.

गझल कशी लिहावी असा प्रश्न जर पडत असेल तर खाली उत्तर देण्याचा मी प्रयत्न करत आहे.

( ही सर्व माझी मते आहेत. ती मी माझ्या गझलांमधे पाळण्याचा प्रयत्न करत असलो तरी दरवेळेस यशस्वी होतो असे नाही. )

तंत्र व मंत्र या दोन गोष्टींनी प्रामुख्याने एक 'गझल' बनते.

पहिल्यांदा मंत्र पाहू:

1) गझलेत काय सांगायचे, काय आशय असावा याबाबत कुणीही कुठेही काहीही लिहिलेले मला माहीत नाही. ( डॉ रघुपती सहाय यांनी म्हंटलेले विधान भटसाहेबांनी जरूर नमूद केले आहे की गझल हे व्यथेचे व्यक्तीकरण आहे. ) मात्र माझ्यापरीने मी सतत एक मुद्दा मांडत आलो आहे की गझल ही अत्यंत व्यक्तिगत स्वरुपाची रचना असायला हवी. त्यात स्वत:ला आलेले अनुभव, स्वत:ची दु:खे, स्वत:च्या सभोवताली घडणार्‍या व स्वत:च्या मनावर दूरगामी परिणाम करणार्‍या गोष्टी, मनोव्यापार, जसे आशा-निराशा, पश्चात्ताप, प्रेम-विरह, भीती, आनंद, मोह, हेवा, यांचे उल्लेख, यांच्यावर भाष्य असावे. हे भाष्य नाजूकपणे केलेले असावे. त्यात हिंसा टाळावी. ( मी काही वेळा ती टाळत नाही. ) प्रत्येकाला सर्व अनुभव येत नाहीत, त्यामुळे परकायाप्रवेश महत्वाचा ठरतो. पण तो स्वत:चाच अनुभव वाटावा अशा ताकदीने उतरवणे महत्वाचे! गझलेत शक्यतो नुसतेच सामाजिक, राजकीय, असे झाले-तसे झाले स्वरुपाचे बातमी युक्त विषय, इतिहासाच्या नुसत्याच नोंदी वगैरे विषय नसावेत. त्यांचा स्वत:शी काहीतरी संबंध असायला हवा. नुसतेच पौराणिक किंवा तत्वांचे व्यक्तीकरण नसावे. जसे
सुदामाची मैत्री निखळ होती व प्रेम खरे होते म्हणुन क्रुष्णाने त्याच्याकडचे पोहे खाल्ले. वगैरे! त्याचा आपल्याशी एक द्रुढ संबंध असायला हवा. तसेच आई, वडील, मुलगा, मुलगी, पत्नी, नवरा, भाऊ, बहीण किंवा इतर नातेवाईक किंवा मित्र यांच्यावर शेर करायच असेल तर त्यातही भावनेची तीव्रता असणे अत्यावश्यक आहे. नुसतेच माझे वडील किती महान आहेत याचा उल्लेख माझ्यामते गझलेमधे नसावा. त्या महानतेमुळे आपल्याला काय परिणाम भोगावा लागला हे महत्वाचे. अख्खी च्या अख्खी गझल फक्त आई किंवा मुलीवर केलेली मी पाहिलेली आहे. माझ्यामते त्या रचना गझला नाहीत.

2) गझलेमधील आशय सांगून झाले. आता मांडणी - गझलेतील विचारांच्या मांडणी मधे अनपेक्षितता, चक्रावायला लावणारी आशयाची मांडणी, ज्या भाषेत गझल केली जात आहे त्या भाषेच्या लोकांना माहीत असलेले संकेत वापरणे, निर्जीव गोष्टींना सजीवता प्रदान करणे, सहज साधे शब्द वापरून नवीन कॉंबिनेशन तयार करणे, जो अनुभव सर्वांनाच कधी ना कधी येतो तोही अत्यंत नावीन्यपूर्न पद्धतीने मांडणे, मूळ विषयाला हातही न लावता त्यावर भाष्य करणे, एकच रदीफ अनेक अनुभवांशी वा शेरांशी सुसंबद्ध करण्याची कला जोपासणे, काफियाचा अंदाज येणार नाही याची काळजी घेणे ( हे आवश्यक नाही. ते नैसर्गीक असावे. )यातील एक किंवा अधिक किंवा सर्व गोष्टी शेर रचताना मनात असल्या पाहिजेत. याचाच दुसरा अर्थ असा होतो की गझल रचण्यासाठी माणूस मुळातच 'विचार त्या पद्धतीने व्यक्त करणारा 'असायला पाहिजे. म्हणजेच, गझल करण्यासाठी द्रुष्टिकोनच गझलकाराचा असायला पाहिजे. या कारणामुळेच गझल हा एक काव्यप्रकार न राहता ती एक व्रुत्ती ठरते. ती एक नैसर्गीकपणे घडणारी गोष्ट बनते.मला गझल करायची आहे असे ठरवून गझल करणे हे चूक आहे.

3) गझलेतील आशय व मांडणीबाबतची माझी मते मी सांगीतली. एक महत्वाचा उरलेला भाग म्हणजे गझलेकडे त्या त्या समाजापुरती 'सर्वसमावेशकता' असायला पाहिजे. म्हणजे जे मी म्हणालो ते फक्त मलाच समजले किंवा मलाच आपलेसे वाटले हे खरे नाही. ते इतरांनाही 'आयडेंटिफायेबल' वाटले पाहिजे. आपल्याही मनातले हा बोलला असे वाटले पाहिजे. हा काहीतरी स्वत:चे सांगून गेला अन कंटाळा आला असे होने योग्य नाही.

यावर मतभेद आहेत. काही जण म्हणतात की काव्य हे आपल्यापुरते असते. पण माझे मत असे आहे की ते आपण 'जाहीर' करतो याचे कारणच हे की ते लोकांनी वाचावे/ऐकावे व त्यांनाही समाधान मिळावे व त्यातून आपल्यालाही चार चांगले शब्द ऐकायला मिळावेत. अर्थात, जे आपल्यालाच पसंत नाही ते जाहीर करण्यातही काही अर्थ नाहीच म्हणा!

तंत्र

तंत्र नसलेली गझल असू शकत नाही. तंत्र हे गझलेमधे नॉन निगोशिअबल आहे.

उर्दू गझलांसाठी बहुप्रचलीत अशी व्रुत्ते आहेत. मराठीमधे विशिष्टच व्रुत्त वापरावे की नाही याबाबत मला काही माहीत नाही.परंतू 'आनंदकंद' हे घासून गुळगुळीत झालेले व्रुत्त आहे. याचे कारण ते सोपे आहे. परंतू मुळात व्रुत्त कुठले घ्यायचे हा प्रश्न पडणेच चूक आहे. आपल्याला रोज येणार्‍या अनुभवांबाबत आपण कुणालातरी काहीतरी सांगतो. त्यातही व्रुत्ताचा समावेश असतो. उदाहरणार्थ:

एखाद्या माणसाने रस्त्यात आपल्याला दटावले की गाडी नीट चालव. आपण काय म्हणणार?

" काय समजतो स्वत:ला काय माहीत?"

यावर एक ओळ होऊ शकेल्:

जो भेटला मला तो....वाटायचा शहाणा

किंवा:

मी एकटाच वेडा .... सारे किती शहाणे!

हा झाला एक अनुभव! आपल्याला एकाच दिवसात शेकडो अनुभव येऊ शकतात. विषयांचा काहीही अभाव नाही.

व्रुत्त ही ठरवण्याची बाब नसून नैसर्गीकपणे सुचण्याची बाब आहे.

रदीफ, काफिया, अलामत - संगीताची जाण असलेल्यांना अलामत आपोआपच मान्य होते किंवा खटकते. ती पण एक नैसर्गीकच बाब आहे. मला जेव्हा अलामत म्हणजे काय हेही माहीत नव्हते किंवा गझल लिहिण्याचे एक तंत्र असते हेही माहीत नव्हते तेव्हा मी एक माझी रचना प्रकाशित करून टाकली होती. ती खालीलप्रमाणे:

लाडके रचली तुझ्या प्रीत्यर्थ सारी शायरी
हे तुझे रुसणे करी बिनअर्थ सारी शायरी

अस्थि माझ्या घ्यायला ते पोचले दुसर्‍या दिनी
तप्त कविता गवसल्या मतितार्थ सारी शायरी

येथे 'अ' ही मतल्यातील अलामत भंगून पुढे 'आ' झाली आहे वगैरे विषयांपासून मी योजने दूर होतो.
अलामत हीसुद्धा एक 'जाणवणारीच' गोष्ट आहे असे माझे मत आहे. तपासण्याची नाही!
( बाकी अलामत म्हणजे काय यावर बरेच लेख आहेत जे आपणही वाचले आहेतच)

रदीफ/काफिया - काफिया ठरवून शेर रचण्याचा मोह कुणाला आवरू शकेल? पण त्यातही सच्चेपणा असायला हवा. अनेकवेळा काफिया हेच गझलेचे सौंदर्यस्थान असते. आपल्या अनुभवांना व्यक्त करण्यासाठी काफिया शोधणे ठीक आहे. पण काफिया आहे म्हणून अनुभव शोधणे चूक आहे. मतल्यात काफिया स्पष्ट होत असल्यामुळे पुढील शेरांमधे तो योग्यपणे आला आहे की नाही हे तपासणे सोपे असते. रदीफचा तो प्रश्नचे येत नाही. ती कधीच बदलत नाही. बेसिकली सच्च्या अनुभवाशी काफिया गुंफता येणे व रदीफ नीट बसणे हे कौशल्य आहे. काफिया म्हणजे काय व रदीफ म्हणजे काय यावर आता कुणी लिहिण्याची काही आवश्यकता उरलेली नाही. मी ते ज्या बाराखडीमधे शिकलो तिथेच बहुतांशी लोक शिकलेले आहेत. त्या महान कवीस प्रणाम! ज्याने नुसत्या गझला न करता गझल ही मराठी भाषेला देणगीदाखल दिली, त्यासाठी आयुष्य वेचले व पुढील पिढ्यांना तो वारसा दिला.

एकंदर, गझल सुचणे ही संपूर्णपणे एक नैसर्गीक प्रक्रिया असायला हवी. द्रुष्टिकोनच गझलकाराचा असायला हवा.

अलका काटदरे's picture

मला गझल

मला गझल करायची आहे असे ठरवून गझल करणे हे चूक आहे.
गझल हा एक काव्यप्रकार न राहता ती एक व्रुत्ती ठरते. ती एक नैसर्गीकपणे घडणारी गोष्ट बनते.

हे जास्त पटले. धन्यवाद.

पी पुराणिक's picture

हे घ्या ताट

प्रेषक: पी पुराणिक, प्रतिसाद दिनांक: गुरु, 10/12/2009 - 18:58
(1)

’अंगा‌ई ते गझल-रुबा‌ई- समग्र वा. न. सरदेसा‌ई’

रवि, 03/05/2009 - 23:59 — मानस६

मराठीतील जेष्ठ गझलकार, श्री. वा. न. सरदेसा‌ई ह्यांचे पुस्तक (www.sardesaikavya.com)
तब्बल नव्वद वृत्तातील, एकूण एकशे त्रेचाळीस गझलांचा, आणि सर्व मान्यताप्राप्त वृत्तातील, तसेच अद्यापही अस्वीकृत असलेल्या वृत्तातील काही, अश्या एकूण एकशे सव्वीस रुबायांचा, ह्यात असलेला समावेश! फक्त होतकरु गझलकारांसाठीच नाही, तर सर्व काव्य-प्रेमी रसिकांसाठी हा ग्रंथ नक्कीच मार्गदर्शक ठरु शकतो.

2 ) www.sureshbhat.com
3)काव्यशास्त्र प्रदीप
4) व्रुत्त दर्पण
मात्र मी फक्त वरील दोन्ही साईट्स पाहिल्या आहेत . पुस्तकांबद्दल एकून आहे.

धनंजय भावलेकर's picture

"काफिया" आणि "रदीफ"

"काफिया" या अरबी शब्दाचा अर्थ आहे- मागेमागे चालणारा, पुन्हापुन्हा येणारा, पायाला पाय लावून चालणारा.

मी वरील व्याख्येवरून "काफिया" अधिक स्पष्ट दाखविण्याचा प्रयत्न करतो.
चंद्र आता मावळाया लागला
प्राण माझाही ढळाया लागला
काय तो वेडा इथेही बोलला
हा शहाणाही चळाया लागला?
हाक दाराने मला जेव्हा दिली
उंबरा मागे वळाया लागला
नमुन्यादाखल दिलेल्या माझ्या एका गझलेतील ह्या तिन्ही शेरात "मावळाया, ढळाया, चळाया, वळाया" हे चार शब्द काफिया म्हणून आलेले आहेत. 'मावळाया' ह्या शब्दामागून 'ढळाया' हा शब्द येतो. 'ढळाया'ची पाठ धरून 'चळाया' येतो आणि 'चळाया' नंतर लगेच 'वळाया' हा शब्द त्याच्यामागे येतो. 'ढळाया' ह्या काफिया म्हणून येणाऱ्या शब्दाने 'मावळाया' ह्या काफिया म्हणून येणाऱ्या आधीच्या शब्दाचे अनुसरण केले आहे, तर नंतरच्या शेरात 'चळाया' ह्या काफिया म्हणून येणाऱ्या शब्दाने 'मावळाया' व 'ढळाया' ह्या शब्दांची पाठ सोडलेली नाही. आणि 'वळाया' हा काफियाचा शब्द "मावळाया, ढळाया, चळाया" ह्या आधीच्या (काफिया म्हणून आलेल्या) शब्दांशी नाते राखत आहे. "मावळाया" ह्या काफियाच्या शब्दाच्या मागेमागे, एकामागे एक, अशी एकमेकांचा पदर धरून ही इतर (काफियाच्या) शब्दांची माळ चालत आहे. काफिया हा शब्द पुल्लिंगी आहे. काफियांचे बहुवचन 'कवाफी' असे होते.

आता आपण रदीफ म्हणजे काय ते पाहू या. "रदीफ" ह्या अरबी भाषेतील स्त्रीलिंगी शब्दाचे दोन अर्थ आहेत ते असे-
१) घोडा किंवा उंटावर बसलेल्या स्वारामागे बसलेली व्यक्ती किंवा २) गझलेतील शेरात काफियाच्या (यमक) नंतर पुन्हापुन्हा येणारा शब्द किंवा शब्दगट.
गझलेच्या संदर्भात सांगायचे झाले, तर तिच्या प्रत्येक शेराच्या बाबतीत हे दोन्ही अर्थ अगदी चपखलपणे लागू होतात. कारण आपण जर काफिया (यमक) म्हणून येणाऱ्या कोणत्याही शब्दाला वृत्ताच्या घोड्यावर किंवा उंटावर बसलेला

स्वार मानले तर रदीफ (अन्त्ययमक) म्हणून येणारा शब्द किंवा शब्दगट त्या स्वाराच्या मागे हटकून स्वार होतो, उदाहरणार्थ -
कालची बातमी खरी नाही
हाय, स्वर्गात भाकरी नाही
मागता काय लेखणी माझी
ही कुणाचीच बासरी नाही
राहिले काय पूर्णिमेत अता?
चंद्र माझ्या उशीवरी नाही
वरील तीन शेरात काफिया (यमक) म्हणून आलेले "खरी, भाकरी, बासरी व उशीवरी" हे शब्द "राधिका, राधिका, यमाचा गा" ह्या वृत्ताच्या घोड्यावर किंवा उंटावर बसलेले स्वार आहेत. पण ह्या प्रत्येक स्वाराच्या मागे "रदीफ" म्हणून आलेला "नाही" हा शब्द हटकून बसतोच!

इस्लामपूर्व काळापासून अरब जमात काव्यप्रेमी आहे. आणि ह्या जमातीच्या जीवनात घोडा आणि उंट ह्या दोन प्राण्यांचे अनन्यसाधारण महत्व आहे. अरबी भाषेनुसार "रदीफ" ह्या शब्दाचा अर्थ "घोड्यावर किंवा उंटावर बसलेल्या स्वाराच्या मागे बसलेली व्यक्ती" असा आहे. आणि म्हणूनच अरबांनी आपल्याला छंदशास्त्रातातही काफियानंतर हटकून व चिकटून मागोमाग येणाऱ्या शब्दाला किंवा शब्दगटाला "रदीफ" हेच नाव दिले.

"रदीफ" या स्त्रीलिंगी अरबी शब्दाचे बहुवचन "रदाफी" असे आहे.

Aiguo21's picture

ःइ,

नमस्ते

यदि आप गंभीरता के बारे में जानने में रुचि रखते हैं, तो आप मूल से परे सोचने की जरूरत है. इस जानकारीपूर्ण लेख बातें आप के बारे में पता करने की जरूरत है पर एक करीब देखो लेता है.

आप में से उन पर नवीनतम के साथ परिचित नहीं है अब कम से कम एक बुनियादी समझ है. लेकिन वहाँ बहुत अधिक आ.

मैं इसकी काफी जानकारीपूर्ण अपनी पोस्ट की तरह है और मैं तुम फिर से यात्रा के रूप में आप एक अद्भुत काम किया है प्यार करता हूँ. मैं इस साइट बुकमार्क और अन्य मित्रों को भेजना होगा इसे पढ़ सकते हैं और यह यात्रा करने के लिए तिथि और काफी रोचक जानकारी pass4sure 1z0-042 तक मिल हैं प्यार करता हूँ, मैं जिस तरह से आप काम कर रहे हैं, इसे रखने की तरह, मैं यहाँ फिर से हो सकता है के रूप में मैं कुछ मिल जाएगा pass4sure COG-112 से समय है क्योंकि वे मुझे थोड़ा व्यस्त है, लेकिन मैं यहाँ फिर से अटक छवि प्यार होता pass4sure PMI-002. हमारे साथ अच्छी जानकारी साझा करने के लिए धन्यवाद.

यदि आप के बारे में कुछ संकेत दिए है कि आप कार्रवाई में डाल दिया, हर तरह से कर सकते हैं तो उठाया है, ऐसा करते हैं. तुम सच में करने के लिए अपने नए ज्ञान से अगर आप इसे इस्तेमाल नहीं करते किसी भी लाभ प्राप्त करने में सक्षम नहीं होगा.

ali jutt's picture

Chrysler Crossfire Fuel

Chrysler Crossfire Fuel Pump
I purchased this app a while ago but have not being able to use it as it won't let me log in. Has anyone else had this problem? I did send an enquiry to customer support but have not heard back as yet so I would be really interested to see if anyone else might have a solution for this problem

esjayan's picture

Ben Roethlisberger Jersey

myjordanmax's picture

Jordan Shoes Air Jordan