श्री धनंजय साहेबांनी चांगले लिहिले आहे.

गझल कशी लिहावी असा प्रश्न जर पडत असेल तर खाली उत्तर देण्याचा मी प्रयत्न करत आहे.

( ही सर्व माझी मते आहेत. ती मी माझ्या गझलांमधे पाळण्याचा प्रयत्न करत असलो तरी दरवेळेस यशस्वी होतो असे नाही. )

तंत्र व मंत्र या दोन गोष्टींनी प्रामुख्याने एक 'गझल' बनते.

पहिल्यांदा मंत्र पाहू:

1) गझलेत काय सांगायचे, काय आशय असावा याबाबत कुणीही कुठेही काहीही लिहिलेले मला माहीत नाही. ( डॉ रघुपती सहाय यांनी म्हंटलेले विधान भटसाहेबांनी जरूर नमूद केले आहे की गझल हे व्यथेचे व्यक्तीकरण आहे. ) मात्र माझ्यापरीने मी सतत एक मुद्दा मांडत आलो आहे की गझल ही अत्यंत व्यक्तिगत स्वरुपाची रचना असायला हवी. त्यात स्वत:ला आलेले अनुभव, स्वत:ची दु:खे, स्वत:च्या सभोवताली घडणार्‍या व स्वत:च्या मनावर दूरगामी परिणाम करणार्‍या गोष्टी, मनोव्यापार, जसे आशा-निराशा, पश्चात्ताप, प्रेम-विरह, भीती, आनंद, मोह, हेवा, यांचे उल्लेख, यांच्यावर भाष्य असावे. हे भाष्य नाजूकपणे केलेले असावे. त्यात हिंसा टाळावी. ( मी काही वेळा ती टाळत नाही. ) प्रत्येकाला सर्व अनुभव येत नाहीत, त्यामुळे परकायाप्रवेश महत्वाचा ठरतो. पण तो स्वत:चाच अनुभव वाटावा अशा ताकदीने उतरवणे महत्वाचे! गझलेत शक्यतो नुसतेच सामाजिक, राजकीय, असे झाले-तसे झाले स्वरुपाचे बातमी युक्त विषय, इतिहासाच्या नुसत्याच नोंदी वगैरे विषय नसावेत. त्यांचा स्वत:शी काहीतरी संबंध असायला हवा. नुसतेच पौराणिक किंवा तत्वांचे व्यक्तीकरण नसावे. जसे
सुदामाची मैत्री निखळ होती व प्रेम खरे होते म्हणुन क्रुष्णाने त्याच्याकडचे पोहे खाल्ले. वगैरे! त्याचा आपल्याशी एक द्रुढ संबंध असायला हवा. तसेच आई, वडील, मुलगा, मुलगी, पत्नी, नवरा, भाऊ, बहीण किंवा इतर नातेवाईक किंवा मित्र यांच्यावर शेर करायच असेल तर त्यातही भावनेची तीव्रता असणे अत्यावश्यक आहे. नुसतेच माझे वडील किती महान आहेत याचा उल्लेख माझ्यामते गझलेमधे नसावा. त्या महानतेमुळे आपल्याला काय परिणाम भोगावा लागला हे महत्वाचे. अख्खी च्या अख्खी गझल फक्त आई किंवा मुलीवर केलेली मी पाहिलेली आहे. माझ्यामते त्या रचना गझला नाहीत.

2) गझलेमधील आशय सांगून झाले. आता मांडणी - गझलेतील विचारांच्या मांडणी मधे अनपेक्षितता, चक्रावायला लावणारी आशयाची मांडणी, ज्या भाषेत गझल केली जात आहे त्या भाषेच्या लोकांना माहीत असलेले संकेत वापरणे, निर्जीव गोष्टींना सजीवता प्रदान करणे, सहज साधे शब्द वापरून नवीन कॉंबिनेशन तयार करणे, जो अनुभव सर्वांनाच कधी ना कधी येतो तोही अत्यंत नावीन्यपूर्न पद्धतीने मांडणे, मूळ विषयाला हातही न लावता त्यावर भाष्य करणे, एकच रदीफ अनेक अनुभवांशी वा शेरांशी सुसंबद्ध करण्याची कला जोपासणे, काफियाचा अंदाज येणार नाही याची काळजी घेणे ( हे आवश्यक नाही. ते नैसर्गीक असावे. )यातील एक किंवा अधिक किंवा सर्व गोष्टी शेर रचताना मनात असल्या पाहिजेत. याचाच दुसरा अर्थ असा होतो की गझल रचण्यासाठी माणूस मुळातच 'विचार त्या पद्धतीने व्यक्त करणारा 'असायला पाहिजे. म्हणजेच, गझल करण्यासाठी द्रुष्टिकोनच गझलकाराचा असायला पाहिजे. या कारणामुळेच गझल हा एक काव्यप्रकार न राहता ती एक व्रुत्ती ठरते. ती एक नैसर्गीकपणे घडणारी गोष्ट बनते.मला गझल करायची आहे असे ठरवून गझल करणे हे चूक आहे.

3) गझलेतील आशय व मांडणीबाबतची माझी मते मी सांगीतली. एक महत्वाचा उरलेला भाग म्हणजे गझलेकडे त्या त्या समाजापुरती 'सर्वसमावेशकता' असायला पाहिजे. म्हणजे जे मी म्हणालो ते फक्त मलाच समजले किंवा मलाच आपलेसे वाटले हे खरे नाही. ते इतरांनाही 'आयडेंटिफायेबल' वाटले पाहिजे. आपल्याही मनातले हा बोलला असे वाटले पाहिजे. हा काहीतरी स्वत:चे सांगून गेला अन कंटाळा आला असे होने योग्य नाही.

यावर मतभेद आहेत. काही जण म्हणतात की काव्य हे आपल्यापुरते असते. पण माझे मत असे आहे की ते आपण 'जाहीर' करतो याचे कारणच हे की ते लोकांनी वाचावे/ऐकावे व त्यांनाही समाधान मिळावे व त्यातून आपल्यालाही चार चांगले शब्द ऐकायला मिळावेत. अर्थात, जे आपल्यालाच पसंत नाही ते जाहीर करण्यातही काही अर्थ नाहीच म्हणा!

तंत्र

तंत्र नसलेली गझल असू शकत नाही. तंत्र हे गझलेमधे नॉन निगोशिअबल आहे.

उर्दू गझलांसाठी बहुप्रचलीत अशी व्रुत्ते आहेत. मराठीमधे विशिष्टच व्रुत्त वापरावे की नाही याबाबत मला काही माहीत नाही.परंतू 'आनंदकंद' हे घासून गुळगुळीत झालेले व्रुत्त आहे. याचे कारण ते सोपे आहे. परंतू मुळात व्रुत्त कुठले घ्यायचे हा प्रश्न पडणेच चूक आहे. आपल्याला रोज येणार्‍या अनुभवांबाबत आपण कुणालातरी काहीतरी सांगतो. त्यातही व्रुत्ताचा समावेश असतो. उदाहरणार्थ:

एखाद्या माणसाने रस्त्यात आपल्याला दटावले की गाडी नीट चालव. आपण काय म्हणणार?

" काय समजतो स्वत:ला काय माहीत?"

यावर एक ओळ होऊ शकेल्:

जो भेटला मला तो....वाटायचा शहाणा

किंवा:

मी एकटाच वेडा .... सारे किती शहाणे!

हा झाला एक अनुभव! आपल्याला एकाच दिवसात शेकडो अनुभव येऊ शकतात. विषयांचा काहीही अभाव नाही.

व्रुत्त ही ठरवण्याची बाब नसून नैसर्गीकपणे सुचण्याची बाब आहे.

रदीफ, काफिया, अलामत - संगीताची जाण असलेल्यांना अलामत आपोआपच मान्य होते किंवा खटकते. ती पण एक नैसर्गीकच बाब आहे. मला जेव्हा अलामत म्हणजे काय हेही माहीत नव्हते किंवा गझल लिहिण्याचे एक तंत्र असते हेही माहीत नव्हते तेव्हा मी एक माझी रचना प्रकाशित करून टाकली होती. ती खालीलप्रमाणे:

लाडके रचली तुझ्या प्रीत्यर्थ सारी शायरी
हे तुझे रुसणे करी बिनअर्थ सारी शायरी

अस्थि माझ्या घ्यायला ते पोचले दुसर्‍या दिनी
तप्त कविता गवसल्या मतितार्थ सारी शायरी

येथे 'अ' ही मतल्यातील अलामत भंगून पुढे 'आ' झाली आहे वगैरे विषयांपासून मी योजने दूर होतो.
अलामत हीसुद्धा एक 'जाणवणारीच' गोष्ट आहे असे माझे मत आहे. तपासण्याची नाही!
( बाकी अलामत म्हणजे काय यावर बरेच लेख आहेत जे आपणही वाचले आहेतच)

रदीफ/काफिया - काफिया ठरवून शेर रचण्याचा मोह कुणाला आवरू शकेल? पण त्यातही सच्चेपणा असायला हवा. अनेकवेळा काफिया हेच गझलेचे सौंदर्यस्थान असते. आपल्या अनुभवांना व्यक्त करण्यासाठी काफिया शोधणे ठीक आहे. पण काफिया आहे म्हणून अनुभव शोधणे चूक आहे. मतल्यात काफिया स्पष्ट होत असल्यामुळे पुढील शेरांमधे तो योग्यपणे आला आहे की नाही हे तपासणे सोपे असते. रदीफचा तो प्रश्नचे येत नाही. ती कधीच बदलत नाही. बेसिकली सच्च्या अनुभवाशी काफिया गुंफता येणे व रदीफ नीट बसणे हे कौशल्य आहे. काफिया म्हणजे काय व रदीफ म्हणजे काय यावर आता कुणी लिहिण्याची काही आवश्यकता उरलेली नाही. मी ते ज्या बाराखडीमधे शिकलो तिथेच बहुतांशी लोक शिकलेले आहेत. त्या महान कवीस प्रणाम! ज्याने नुसत्या गझला न करता गझल ही मराठी भाषेला देणगीदाखल दिली, त्यासाठी आयुष्य वेचले व पुढील पिढ्यांना तो वारसा दिला.

एकंदर, गझल सुचणे ही संपूर्णपणे एक नैसर्गीक प्रक्रिया असायला हवी. द्रुष्टिकोनच गझलकाराचा असायला हवा.