मराठी गझल - वृत्त - प्रतिसाद

पादाकुलक आणि उध्दव

अनंत ढवळे २ — Sun, 03 Jun 2007 13:19:00 -0400

प्रिय जगदीश
मात्रा vruttat मात्रांचा हिशेब महत्वाचा ठरतो .आठ गुरू मात्रा ( म्हणजे एकुण सोळा मात्रा ) असणारे vrutt म्हणजे पादाकुलक .
उदा ...
स्वप्न आमचे सोपे साधे
लहानसे घर , समोर झाडे
इथे दोन्ही ओळींत १६ मात्रा आहेत .हे झाले पादाकुलक मात्रा vrutt. (पादाकुलक नावाचा एक छंद देखील आहे .छंदामध्ये केवळ akshar संख्येचे बंधन असते )
या उलट ७ गुरू मात्रांचे उद्धव wrutt बनते

माझ्यासाठी इतके कर
तू माझ्या शब्दात उतर.....

या प्रमाणे मात्रिक wruttat मात्रांची sankhya badal lyaas wrutt badalat asalyane ,donhi oliteel maatranchi sankhya ekach asawi.

akhsahr gan wrutta madhe kaahi sut ghewun aajhad gazal lihila jaate .twabaddaal punha kenwha taree....

व्रुत्ताविषयी

AbhayChitnis — Sat, 31 Mar 2007 09:15:22 -0400

कवितेला एक लय यामुळे लाभते

विशाल विजय

विशाल विजय कुलकर्णी — Sat, 31 Mar 2007 03:55:07 -0400

विशाल विजय कुलकर्णी
कोपरखैरणे, नवी मुम्बई.

धन्यवाद.

विशाल

माहिती

चित्तरंजन भट — Tue, 27 Mar 2007 03:07:42 -0400

मो. रा. वाळंब्यांच्या 'शुद्धलेखन प्रदीप' ह्या पुस्तकात वृत्ताबद्दल प्राथमिक माहिती आहे. ही माहिती शालेय पुस्तकांतही मिळू शकेल. अगदी खोलात माहिती घ्यायची असल्यास डॉ. माधवराव पटवर्धन ऊर्फ कविवर्य माधव जूलियन ह्यांचे 'छंदोरचना' हे पुस्तक मिळवावे. आणखी पुस्तके कळाल्यास सांगीनच.

वृत्त

अगस्ती — Fri, 23 Mar 2007 14:57:02 -0400

प्रत्येक गज़ल ही स्वत:चं वृत्त घेऊनच जन्माला येत असते. ते पारंपारिक असावं असं काही नाही. पण पारंपारिक वृत्ते ही काळाच्या कसोटीवर उतरली असल्यामुळे त्यातला गोडवा हा अनेक युगे अनुभवला असल्यामुळे ती जास्त गोड वाटतात/ असतात.
---अगस्ती

धन्यवाद

abhijit — Thu, 22 Mar 2007 00:11:03 -0400

बरोबर आहे. मी प्रयत्न करेन..:-)

गझल नको... : ) :)

आभाळ — Wed, 21 Mar 2007 22:57:06 -0400

चित्त साहेब.... "गझल नको पण यती आवर" ... हाहाहाहाहाहाहाहा :) :) भयंकर हसलो :)

मीटर म्हणजे लय की वृत्त?

चित्तरंजन भट — Wed, 21 Mar 2007 10:39:54 -0400

सारंग, मीटर म्हणजे लय की वृत्त?

असो.

एकंदर
गालगागा | गालगागा | गालगा|
असे जागोजागी वाचले आणि इथे वृत्तांची चर्चा उर्दू वळणाने (फाइलातुन, फाइलातुन, फाइलुन टाइप) जाते आहे असे वाटले.:):)

नव्याने गझल लिहिणाऱ्यांसाठी ह्या यतीचा बागुलबुवा करायला नकोच. गझल नको, पण यती आवर असे व्हायचे. कवींनी ह्या यती-बितीकडे फारसे लक्ष देऊ नये असे माझे स्पष्ट मत आहे.

तीन-चारही येऊ शकतात:)

चित्तरंजन भट — Wed, 21 Mar 2007 10:31:40 -0400

गालगागा | गालगागा | गालगा
इथे दोन आले ना?
माझ्या मते इथे यती घेण्यावर आहे. यती म्हणजे काय शेवटी? 'थांबा'. (बसच्या थांब्याप्रमाणे) गुणगुणताना, वाचताना जिथे योग्य वाटते तिथे घेऊ शकतो.

राधिका ताराप गागा | राधिका
असे का नाही? असेही घेऊ शकतो.
राधिका गागा | यमाचा राधिका
असे का नाही ?
किंवा
राधिका| ताराप गा | ताराप गा
असे का नाही?

समान मात्रांचं कसलं तत्त्व?
स्वाती, कसलंच तत्त्व नाही, तेच म्हणतो आहे आधीपासून. ´गझल आणि मीटर´ह्या चर्चेतील सारंग ह्यांचा प्रतिसाद आणि माझा उप-प्रतिसाद आपण वाचावा.

चित्तरंजन

मीटर आणि यती

सारंग — Wed, 21 Mar 2007 10:13:15 -0400

पहिल्या गालगागा नंतर म्हणजे ७ मात्रांनंतर पहिला यती येतो असे वाटते.
सगळ्यात महत्त्वाचे...
एकदा कविता किंवा गझल, लयीत (मीटर मध्ये) आहे असे म्हटल्यावर त्यात यती नाही असे म्हणणे चूक ठरेल. यतींशिवाय कुठलेही काव्य सुरात, ताला, लयीत म्हणताच येणार नाही असे वाटते.

कळावे

सारंग.

यती नाही??

स्वाती — Wed, 21 Mar 2007 09:53:08 -0400

गालगागा | गालगागा | गालगा
इथे दोन आले ना?
समान मात्रांचं कसलं तत्त्व?

यती ????

जयश्री अंबासकर — Wed, 21 Mar 2007 09:53:06 -0400

वैभव, चित्त, यती म्हणजे काय?

जरूर लिहू शकतो

चित्तरंजन भट — Wed, 21 Mar 2007 08:14:43 -0400

गझल लिहिण्यासाठी आपण स्वत: एखादे नवे वृत्त तयार करून गझल लिहू शकतो का?
नक्कीच लिहू शकता. शेवटी वृत्ते ही कवींनीच घडवलेली आहेत. आणि वृत्त म्हणजे काय शेवटी? लघू-गुरूचे ('लगा'चे) परम्युटेशन आणि कॉम्बिनेशन. हजारो वृत्ते बनू शकतात.

वृत्तनिर्मितीपेक्षा काव्यनिर्मितीवर ध्यान केंद्रित करणे कधीही चांगले असे माझे मत आहे.

वृत्तनिर्मितीसाठी कुठलेही बंधन नाही. पण तुम्ही घडविलेल्या वृत्तात कविता लय असल्यास उत्तम. उगाच अट्टाहास, कलाकारी-कारीगरी दाखविण्यासाठी म्हणून क्लिष्ट वृत्ते घडवण्यात अर्थ नाही.

वैभव,
प्रत्येक वृत्तात यती असेलच असे नाही. छोट्या वृत्तांत बरेचदा यती कुठे येतो?

जीवनाला शेवटी हारून मी
टाकले आयुष्य झिडकारून मी

ह्या नितीन भट ह्यांच्या गझलेत यती कुठे घ्याल? समान मात्रांचे तत्त्व कुठे लावणार?
उत्तरे कळलीच तर कळवा मलाही :)

चित्तरंजन

करता येतं

वैभव — Wed, 21 Mar 2007 02:45:01 -0400

आपल्याला हवं तसं वृत्त तयार करता येतं पण ते काम जिकिरीचं आहे हे खरं .
पारंपारिक वृत्तातच लिहायला पाहिजे असं नाही. पण नवीन तयार करताना त्याचे यती , त्यातील माधुर्य , वजन ह्या गोष्टी सांभाळाव्या लागतात .

यतीबद्दल

चित्तरंजन भट — Tue, 20 Mar 2007 11:05:39 -0400

सारंग,

यती पाळणे अपरिहार्य नाही. जवळपास साऱ्याच मोठ्या गझलकारांनी अनेक ठिकाणी यती पाळण्याची तसदी घेतली नाही आणि आशयाला महत्त्व दिले आहे. इक्बालपासून अनेकांची उदाहरणे हवी असल्यास देता येतील. मराठीतले उदाहरण द्यायचे झाल्यास 'पूर्तता माझ्या व्यथेची' ह्या भटांच्या कवितेतील 'तारकांच्या मांडवाखाली चिता माझी जळावी' ही ओळ बघा.

तारकांच्या मांडवाखा | ली चिता माझी जळावी
राधिका ताराप गागा | राधिका ताराप गागा

'मांडवाखाली' ह्या शब्दांत यती तुटतो आहे. नेहमीच्या एका विशिष्ट लयीत कविता वाचणाऱ्यांना यतिभंग लगेच खटकतो. पण माझा असा अनुभव आहे की कविता म्हणताना आपण कुठे, कसा जोर देता ह्यावरही अवलंबून आहे. यतिभंग जाणवू न देताही तुम्ही काव्यवाचन किंवा गायन करू शकता.

यती समान मात्रांवर येतोच असेही काही नाही.
ताराप, राधिका, गा | ताराप, राधिका
हे वृत्त घ्या. ह्या वृत्तात 'गा' नंतर यती घेतील. इथे कुठे समान मात्रा आहेत दोन्ही गटांत. असो.

शेवटी यतिभंग टाळता आला तर उत्तमच. पण यतिभंग म्हणजे ब्रह्मपातक नाही. त्याचा फारसा बाऊ करणे खुळेपणा आहे.

चित्तरंजन भट